مقدمه افراط و تفریط (۱)

هیئت عاشقان امامت و ولایت- مقدمه افراط و تفریط 1

خداوند سلامت نفس آدمی را ،در مسیر احکام تعیین شده از جانب خود قرار داده است، و گرفتاری و بیماری روح و روان انسان را برخلاف این مسیر تعیین نموده است.حضرت زهرا (س)ضمن حدیثی حکمت برخی واجبات دین اسلام، و تاثیر آن در سلامت و تربیت نفس را این گونه بیان می فرمایند: 

«فَجَعَلَ اللَّهُ الْإِیمَانَ تَطْهِیراً لَکُمْ مِنَ الشِّرْکِ وَ الصَّلَاةَ تَنْزِیهاً لَکُمْ عَنِ الْکِبْرِ وَ الزَّکَاةَ تَزْکِیَةً لِلنَّفْسِ وَ نَمَاءً فِی الرِّزْقِ وَ الصِّیَامَ تَثْبِیتاً لِلْإِخْلَاص» «پس خداى بزرگ ایمان را براى پاک کردن شما از شرک، و نماز را براى پاک نمودن شما از تکبّر، و زکات را براى تزکیه نفس و افزایش روزى، و روزه را براى تثبیت اخلاص قرار داد.[۱]»

نفس آدمی به‌گونه‌ای تعبیه شده که اهل طغیان و عصیان است. و هرگونه افراط و تفریطی، او را به سمت طغیان‌گری سوق می‌دهد؛ چنانچه قرآن می‌فرماید: فَأَمَّا مَن طَغَىٰ ﴿٣٧﴾ وَآثَرَ الْحَیَاةَ الدُّنْیَا ﴿٣٨﴾ فَإِنَّ الْجَحِیمَ هِیَ الْمَأْوَىٰ ﴿٣٩﴾ وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَىٰ﴿٤٠﴾ فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِیَ الْمَأْوَىٰ ﴿٤١﴾» «هر کس که طغیان کرد و زندگی دنیا را برگزید، جهنم جایگاه اوست؛ امّا هرکس از عظمت پروردگارش ترسید و نفسش را از خواهش‌ها بازداشت، بهشت جایگاه اوست (نازعات-۳۷ تا 41)».

همین نفوس طغیان‌گر هستند که سلامت دینی و دنیوی افراد جامعه را به خطر می‌اندازند. نفسی که بر اثر تبعیت از شیطان و افراط و تفریط‌های بی‌جا مریض گردیده است، میل درونی‌اش به طغیان و سرکشی از حدود الهی زیاد شده و افراد جامعه را به گناه و بی‌بندوباری می‌کشاند.از سویی باید گفت که خداوند رحمان، انسان را از ترکیب جسم و روح، خلق کرده است.جسم و روحی که با هم متضاد هستند امّا روی یکدیگر اثر می گذارند؛ یعنی هر عمل خیر یا شرّی که توسط جسم انجام شود، بر روح اثر مثبت یا منفی می گذارد. از این‌رو خداوند بر اساس حکمت خویش تمام احکام و دستورات زندگی انسان را متناسب با پرورش روح او قرار داده است و این‌گونه نیست که پروردگار عالم، فقط به پرورش روح اهمّیت داده و از سلامت و پرورش جسم انسان غافل شده باشد. پیامبر عظیم‌الشأن (ص)هم که الگوی کامل بشریت هستند همانند تمام افراد جامعه از نعمات و لذّت‌های مادّی در راه رضای خداوند استفاده می‌کردند؛ و به منظور حفظ سلامتی و پرورش جسم به اندازه‌ی لازم از خوراک، خواب و سایر لذّات مادّی بهره می‌بردند؛ به‌گونه‌ای که از حدود الهی تجاوز نشده و در عین حال برای پرورش بعد معنوی‌شان هم اهمّیت بسیار زیادی قائل بودند. پیامبر اکرم (ص)می‌فرماید: «من هم تهجّد می‌کنم و هم می‌خوابم. برخی روزها را روزه‌ام و بعضی روزها را افطار می‌کنم؛ گوشت و چربی می‌خورم؛ و با زنان خلوت می‌کنم. این سنّت من است و هرکه از سنت من روی برگرداند از من نیست.»[۲]

گفتنی است همان‌گونه که جسم آدمی نیازمند خوراک است و کم خوردن و یا زیاد خوردن، هر دو باعث بیمار شدن آن می‌گردد، روح انسان هم نیاز به غذا دارد که این غذا همان عبادات است. اگر انسان عبادات را با نیّت خالص و خدایی، بر طبق حدودی که خداوند امر فرموده انجام دهد، این عبادات باعث پرورش روح او می‌گردد؛ امّا هرگونه فزونی و کاستی در عبادت آسیب‌های روحی و روانی زیادی به دنبال می‌آورد و روح را تاریک و کدر می‌گرداند. امام علی (ص)می‌فرمایند: «فَکُلُّ تَقْصِیرٍ بِهِ مُضِرٌّ وَ کُلُّ إِفْرَاطٍ لَهُ مُفْسِدٌ»«هر گونه کندروی برای روح زیانبار و هرگونه تندروی برایش فسادآفرین است.[۳]»

از آن‌جا که سلامتی روان انسان مشروط به انجام دستورات الهی است، انسان با قرار گرفتن در صراط مستقیم و پیروی دقیق از تمام دستورات دین می‌تواند به سعادت معنوی نائل گردد. حال اگر در این رهگذر، خداوند رحمان به خواست خویش کسی را اهل هدایت و در صراط مستقیم  قرار دهد و توفیق عمل به دستوراتش را به او عطا نماید، این شخص به لطف پروردگار از خطر افراط و تفریط نجات پیدا کرده است. خطر افراط و تفریط آن قدر عظیم است که خالق یکتا بر ما واجب کرده که روزی ده مرتبه در نمازهایمان بگوئیم: «إِهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقیم‏»؛سایر دعاها مستحب‌اند امّا این دعا واجب؛ زیرا «افراط و تفریط» بهترین وسیله‌ای است که شیطان از آن جهت دور کردن انسان از مسیر اصلی هدایت استفاده می‌کند؛ بدین ترتیب که با استفاده از توجیه‌گری‌های به ظاهر حقّ و خیر، انسان را در عمل به دستورات خداوند، دچار افراط و تفریط کرده و از مسیر سعادت دور نموده و به انحراف و گمراهی ‌می‌کشاند. «افراط و تفریط» یکی از معضلات اجتماع مسلمین از گذشته تاکنون بوده است . افراط و تفریط‌های بیجای بعضی از مؤمنین ناآگاه باعث دین‌زدگی و حتّی خارج شدن بعضی از مردم از حیطه‌ی اطاعت پروردگار گردیده است.

[۱] -فرهنگ جامع سخنان حضرت زهرا سلام الله علیها-محمد دشتی – حدیث ۷۲
[۲] -مجمع البیان، ج ۳، ص ۳۶۴
[۳] . نهج البلاغه، حکمت ۱۰۸

اشتراک گذاری مطلب:
Email this to someone
email
Tweet about this on Twitter
Twitter
Share on LinkedIn
Linkedin

مطالب مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

سیزده − ده =

۴ دیدگاه‌

  1. ناشناس گفت:

    بسیارمتشکرم

  2. علی پیش بین. گفت:

    با عرض خدا قوت و خسته نباشید. از اینکه سایت همیشه بروز است و دارای محتوای بسیار عالی می باشد تشکر میکنم.حتما زحمات زیادی برای این مهم کشیده میشود.ممنون